Açık Bütçe Anketi 2025

Batı Balkanlar ve Türkiye Kamu Güvenine İlişkin Sorunların Çözülmesi için Gerekli Güçlü Hesap Verebilirlik Sistemlerinden Yoksundur

Nithya Subramanian tarafından yapılan illüstrasyon

Batı Balkanlar ve Türkiye, yürütme organının baskınlığına ilişkin süregelen endişeler arasında demokratik konsolidasyonun farklı aşamalarından geçmiştir, ancak önemli bütçe belgelerinin yayınlanması gibi resmi hesap verebilirlik uygulamalarında kayda değer ilerleme kaydetmişlerdir. Bunun büyük bir kısmı, AB üyelik sürecinin gerektirdiği reformlara bağlanabilir.

Ancak, sonuçlarımız, bütçe uygulaması sırasında ne kadar bilgi veya kamuoyu denetimi için alan bulunduğu konusunda hâlâ boşluklar olduğunu göstermektedir. Bu hesap verebilirlik açıkları, sosyal harcamaların, sermaye harcamalarının, kamu alımlarının ve mali risklerin nasıl yönetildiği konusunda yürütmeye geniş takdir yetkisi tanımakta ve kamuoyunun güvenini zayıflatmaktadır. Ayrıca, hükümetlerin reform gündemlerine uyum sağlayıp sağlamadığı, ancak henüz bu konuda yeterince güvenilir olup olmadığı yönünde kamuoyunda soru işaretleri doğurmaktadır.

Açık Bütçe Anketi nedir?

Yirmi yılı aşkın süredir küresel ölçekte uygulanan Açık Bütçe Anketi (OBS), kamu maliyesinde hükümetlerin hesap verebilirliğini değerlendirmek için dünya çapında tanınan bir ölçüttür. Hesap verebilirliği üç temel unsur üzerinden ölçer:

Şeffaflık

Devlet bütçelerinin nasıl planlandığı ve harcandığı hakkında zamanında, erişilebilir ve kapsamlı bilgi mevcut mu?

Katılım

Sivil toplum ve daha geniş kamuoyu (tarihsel olarak dışlanmış gruplar da dahil olmak üzere), önemli anlarda katılım sağlamak ve bütçe kararlarını etkilemek için yapılandırılmış fırsatlara sahip mi?

Gözetim

Yasama organı ve denetim kurumları, bütçeyi gözden geçirmek ve uygulanma biçimini incelemek için gerekli yetkiye ve uygulamalara sahip mi?

Birlikte, seçmenlerin ve temsilcilerinin kamu parasının nasıl planlandığını ve harcandığını görebilmelerini, kararları ve sapmaları sorgulayabilmelerini ve uygulama öncesinde ve sırasında öncelikleri etkileyebilmelerini belirlemektedirler. Bu kapsamda, anket, kamu maliyesinde demokratik güvenilirliğin bir göstergesi olarak işlev görmektedir: bütçe sistemlerinin güveni, tartışmayı ve düzeltici eylemi destekleyecek kadar açık olup olmadığını göstermektedir.

Batı Balkanlar ve Türkiye için OBS 2025 Bölgesel Analizi

OBS 2025'te, Katılım, önemli seviyede düşükken Şeffaflık ve Gözetim puanları orta düzeydeydi

Açık Bütçe Anketi (OBS) 2025 kapsamında Batı Balkanlar ve Türkiye bölgesi için Açık Bütçe Anketi (OBS) puanları. 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı. Yöntemi buradan inceleyebilirsiniz.

Bölgedeki Ulusal Bütçe Hesap Verebilirliğinin Durumu

Batı Balkanlar’daki ülkeler ve Türkiye, son on yılda resmi hesap verebilirlik uygulamalarında önemli ilerleme kaydetti. Hükümetler daha fazla bilgi yayınlıyor, gözetim uygulamalarını güçlendiriyor ve mali çerçeveleri Avrupa Birliği standartlarıyla uyumlu hale getiriyor ve bu da gerçek bir reform taahhüdünü ve artan kurumsal kapasiteyi yansıtmaktadır.

Ancak, resmi reformlar henüz halkın güveninde bir artışa dönüşmemiştir.

2024 Balkan Barometresi’ne göre, bu bölgedeki insanların sadece üçte biri hükümetlerine veya parlamentolarına güveniyorlar.

Parlamentolara duyulan güvenin özellikle düşük olması, temel bir zorluğun altını çiziyor: gözetim kurumları, yürütmeyi sorumlu tutma konusunda zayıf, siyasallaşmış veya etkisiz olarak algılanmaktadır. Bu sadece bir algı sorunu olmakla kalmayıp, ciddiye alınması gereken bir işarettir ve OBS 2025 bulguları bunun neden devam ettiğini açıklamaya yardımcı olmaktadır.

Şeffaf olmayan karar alma süreçleri, zayıf denetim ve denge mekanizmaları ve diğer zorluklar, daha geniş kapsamlı hesap verebilirliğin yerleşmesine olanak tanımamıştır. OBS 2025, yasama organlarının, denetçilerin ve kamuoyunun, özellikle uygulama aşamasında, bütçe tercihlerini sistematik olarak etkileyemeyeceğini ortaya koymaktadır.

Hesap verebilirlik mekanizmalarının yetersiz kaldığı durumlarda, şüphe devreye girer. Proje uygulamasındaki gecikmeler, şeffaf olmayan yeniden tahsisler veya ani harcama kesintileri, tarafsız teknik düzenlemeler olarak değil; kayırmacılık, kötü yönetim veya yolsuzluk göstergeleri olarak görülmektedir. Bölgedeki birçok ülkede, kamu kaynaklarıyla finanse edilen projelerin yüksek profilli başarısızlıkları, başlangıçta belirli olaylardan sorumlu tutulmaya odaklanan, ancak hızla proje finansmanı, tedarik uygulamaları ve gözetim düzenlemeleri konusunda daha geniş şeffaflık taleplerine dönüşen kamuoyu hoşnutsuzluğu dalgalarına yol açmıştır. Bu tepkiler, önemli kamu kaynaklarını içeren kararların genellikle kapalı kapılar ardında, zayıf gözetimle ve sorunlar ortaya çıktığında sonuçların sınırlı kaldığına yönelik daha derin kamu endişelerini yansıtmaktadır.

Bu nedenle, şeffaflığın, gözetimin ve kamu katılımının güçlendirilmesi yalnızca teknik bir çalışma değil, aynı zamanda kamu güveninin yeniden tesis edilmesi ve bölgedeki reform taahhütlerinin sağlamlaştırılması açısından kritik öneme sahiptir.

Bazı hükümetler bütçeleme uygulamalarında ilerleme kaydetmiştir

Açık Bütçe Anketi 2025, son anket turları boyunca Batı Balkanlar ve Türkiye’de hesap verebilir bütçeleme uygulamalarının güçlendirilmesinde mütevazı ilerlemenin sürdüğünü göstermektedir. Ülkeler arasında ilerleme farklılık gösterse de, bölgesel ortalama kademeli bir yükseliş eğilimi göstermektedir

Şeffaflık sınırlı ölçüde artmış, ancak ülke puanları arasındaki farklılıklar devam etmektedir

Ülkeler arası karşılaştırmalar için kullanılan noktalar gri renkle vurgulanmıştır. İlgili yılın Şeffaflık puanını görmek için bir noktanın üzerine gelin. 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı • Not: Karadağ ve Kosova sırasıyla 2023 ve 2025 yıllarında ilk kez değerlendirilmiştir ve bu nedenle önceki anket dönemlerine ait sonuçlar mevcut değildir. Bölgesel ortalama, yalnızca 2019 yılından itibaren karşılaştırılabilir verilere sahip ülkeleri içermektedir. 

Kamu Katılımı, yapısal olarak yetersiz kalmaya devam etmiştir

Ülkeler arası karşılaştırmalar için kullanılan noktalar gri renkle vurgulanmıştır. İlgili yılın Katılım puanını görmek için bir noktanın üzerine gelin. 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı • Not: Karadağ ve Kosova sırasıyla 2023 ve 2025 yıllarında ilk kez değerlendirilmiştir ve bu nedenle önceki anket dönemlerine ait sonuçlar mevcut değildir. Bölgesel ortalama, yalnızca 2019 yılından itibaren karşılaştırılabilir verilere sahip ülkeleri içermektedir. 

Resmi Gözetim Kapasitesi, son yıllarda çok fazla gelişmedi

Ülkeler arası karşılaştırmalar için kullanılan noktalar gri renkle vurgulanmıştır. İlgili yılın Gözetim puanını görmek için bir noktanın üzerine gelin. 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı • Not: Karadağ ve Kosova sırasıyla 2023 ve 2025 yıllarında ilk kez değerlendirilmiştir ve bu nedenle önceki anket dönemlerine ait sonuçlar mevcut değildir. Bölgesel ortalama, yalnızca 2019 yılından itibaren karşılaştırılabilir verilere sahip ülkeleri içermektedir. 

OBS 2025’te çoğu ülke için şeffaflık iyileşmiş olsa da, bazı alanlarda tutarsızlıklar devam etmektedir

Hükümetler, bütçe öncesi beyanlar ve orta vadeli mali çerçeveler dahil olmak üzere bütçe hazırlığının kilit aşamalarında açıklama düzeyini artırmış; aynı zamanda denetim raporlarının kapsamını ve kalitesini de iyileştirmiştir. Bölgede ayrıca kabul edilmiş bütçelerde ve yıl sonu mali sonuçlara ilişkin raporlamada daha yüksek düzeyde şeffaflık bulunmaktadır. Bu aşamalarda hükümetler genellikle bakanlık veya sektör bazında harcamalar ve gelir kaynakları gibi temel bilgileri sunarak, insanların genel öncelikleri ve vergilerin nasıl toplandığını anlamalarına yardımcı olmaktadır.

Bölgede şeffaflık giderek güçlenmektedir

Bölgedeki ülkeler için 2019 ve 2025 yıllarına ait OBS Şeffaflık puanlarının karşılaştırılması. İlgili yılın puanını görmek için bir noktanın üzerine gelin. 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı • Not: Karadağ ve Kosova sırasıyla 2023 ve 2025 yıllarında ilk kez değerlendirilmiştir ve bu nedenle önceki anket dönemlerine ait sonuçlar mevcut değildir. Bölgesel ortalama, yalnızca 2019 yılından itibaren karşılaştırılabilir verilere sahip ülkeleri içermektedir. 

Çoğu hükümet, bütçe uygulaması sırasında yapılan değişiklikleri açıklamada yetersiz kalmaktadır

Bölge genelinde hükümetler daha fazla bütçe bilgisi yayınlasa da, kamuoyunu karar alma süreçleri hakkında daha iyi bilgilendirme ve sürece dahil etme konusunda önemli fırsatları kaçırmaktadır.

Bölgedeki çoğu ülke, bütçe bilgilerinin kamuoyuna daha erişilebilir olmasını sağlamak amacıyla Vatandaş Bütçeleri yayınlamaktadır. Ancak, bu belgeler genellikle sınırlı içerik sunmakta, geniş çapta dağıtılmamakta ve bazı durumlarda bütçe kararlarına kamuoyunun katılımını anlamlı bir şekilde desteklemek için çok geç yayınlanmaktadır.

Ayrıca, hükümetler, bütçeler uygulamaya konulduğunda yıl içinde kararların nasıl alındığı, planların neden değiştiği ve paranın sağlık hizmetleri, okullar ve yollar gibi insanların güvendiği hizmetlere ulaşıp ulaşmadığı gibi konularda daha az bilgi sağlamaktadır. Bu durum, yürütme organının takdir yetkisinin en yüksek olduğu anda bir iletişim boşluğu yaratmaktadır.

OBS verileri, bütçe döngüsündeki bu bozulmayı göstermektedir.

Yıl ortası incelemeler, bütçenin yolunda olup olmadığını göstermek, yılın geri kalanına ilişkin tahminleri güncellemek ve değişen koşullara veya yeni önceliklere yanıt olarak yapılan ayarlamaları açıklamak amacıyla yapılır.

OBS 2025 kapsamında değerlendirilen yedi ülkenin beşinde, Yıl Ortası İncelemeler hiçbir şekilde yayınlanmamaktadır. Arnavutluk ve Türkiye’de yıl ortası bütçe incelemeleri, bütçe uygulaması ve güncellenmiş mali tahminler hakkında faydalı bilgiler sağlamaktadır. Ancak bu belgeler, bütçe değişikliklerinin nedenlerine ilişkin sınırlı açıklamalar sunmakta, mali riskleri yalnızca kısmen ele almakta ve yıl ortasındaki gelişmelerin politika kararlarını veya kamu hizmetlerini nasıl etkilediğine dair çok az analiz içermektedir. Bu değişikliklere ilişkin daha net açıklamalar olmadan, raporlar vatandaşların ve gözetim kurumlarının bütçenin yıl içinde nasıl yönetildiği konusunda hükümetleri hesap verebilir kılmalarına sınırlı destek sağlamaktadır.

Bölgedeki tüm ülkeler Yürütme Kurulu'nun Bütçe Teklifini yayınladı, ancak birçoğu OBS 2025 kapsamında Yıl Ortası İncelemeleri hazırlamada başarısız oldu

OBS 2025 kapsamında Batı Balkan ülkeleri ve Türkiye tarafından yayınlanan bütçe belgelerine ilişkin OBS alt puanları. Her ülkenin belge puanlarını ve yayınlanma durumunu görüntülemek için grafiğin üzerine gelin. 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı. 

Bölgedeki tüm ülkeler genelinde ve OSB 2025 kapsamında en yüksek puanı, Onaylanan Bütçeler ve Denetim Raporları almıştır

OBS 2025 kapsamında Batı Balkan ülkeleri ve Türkiye tarafından yayınlanan bütçe belgelerine ilişkin OBS alt puanları. 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı • Not: 0 puan alan belgeler, ilgili ülkenin belgeyi OBS 2025’te yayınlamadığını veya geç yayınladığını gösterir. 

Bütçe sürecinde mali riskler açıklanmamaktadır

Açık bütçeleme uygulamaları, yalnızca kamu kaynaklarının bugün nasıl yönetildiği açısından değil, aynı zamanda hükümetlerin gelecekte karşılaşacağı daha zor kararlarla nasıl başa çıkacakları açısından da önem taşımaktadır. Bölgedeki birçok ülke son dönemdeki mali baskıları makul ölçüde yönetmiş olsa da, gelecekteki riskler artmaktadır.

IMF değerlendirmeleri, bölgede yüksek borç yüklerine işaret etmekte olup, Kuzey Makedonya’da borç seviyeleri GSYH’nin yaklaşık %63’ü civarındadır ve Karadağ’da ise %60’ların orta seviyelerine ulaşması öngörülmektedir ve bu durum, harcamalar ve kamu hizmetleri konusunda zor kararlar alınmasını muhtemelen zorunlu kılmaktadır.

Bu baskılar, mali risklere ilişkin şeffaflığı önemli hale getirmektedir, ancak OBS 2025, açıklama uygulamalarının zayıf olduğunu ortaya koymaktadır. Devletin sahip olduğu ve gerekirse kurtarmak zorunda kalabileceği şirketler olan Devlet İktisadi Teşebbüsleri (DİT’ler) ile ilgili birçok risk, bütçe belgelerine sistematik olarak dâhil edilmemektedir. Bölgedeki birçok ülke, mali risk beyanları yayınlamaktadır veya devlet iktisadi teşebbüslerinin (DİT) mali riskleri ve performansına ilişkin raporlar sunmaktadır, ancak bu bilgiler genellikle ayrı olarak, bütçe döngüsünün sonlarında veya temel bütçe sürecinin dışında yayınlandığından bu durum, bütçe kararlarını bilgilendirme ve mali gözetim sağlama rolünü azaltmaktadır. Sadece Sırbistan, bütçe teklifinin bir parçası olarak DİT’lere (Devlet İktisadi Teşebbüsleri) yapılan tüm kamu transferlerini açıklamakta; yalnızca Karadağ ve Sırbistan, gelecekte bütçeye yük oluşturabilecek devlet garantilerini dikkate almaktadır.

Uzun vadeli mali sürdürülebilirlik ise daha da az görünür durumdadır. Hiçbir ülke bütçe teklifi belgelerinde on yıllık projeksiyonlar sunmamaktadır. Faiz oranı veya kur şoklarına maruziyetin anlaşılması açısından kritik öneme sahip olan borç yapısı, yalnızca üç ülke tarafından açıklanmaktadır: Kuzey Makedonya, Sırbistan ve Kosova. Bu bilgiler olmadan, parlamentolar ve vatandaşlar, hükümetlerin maliyet ve riskleri sessizce geleceğe kaydırıp kaydırmadığını değerlendiremez.

Mali risk açıklamaları mevcuttur, ancak bunlar parçalı ve düzensizdir

OBS 2025’te Batı Balkanlar ve Türkiye genelinde mali risk açıklaması.  

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı • Not: Gösterilen veriler, Yürütmenin Bütçe Teklifinden alınmıştır ve diğer bütçe belgelerinde yayınlanan bilgileri içermemektedir. DİT (SOE), Devlet İktisadi Teşebbüsleri anlamına gelir. 

Kamu Katılımı bölgede kritik derecede düşük kalmaya devam ediyor

Arnavutluk ve Kuzey Makedonya ilerleme gösterirken, Katılım puanları bölgedeki ülkeler genelinde değişiklik göstermemiştir

Batı Balkanlar ve Türkiye’de OBS 2019 ve OBS 2025 bütçe katılım puanlarının karşılaştırılması. İlgili yılın puanını görmek için bir noktanın üzerine gelin. 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı • Not: Karadağ ve Kosova sırasıyla 2023 ve 2025 yıllarında ilk kez değerlendirilmiştir ve bu nedenle önceki anket dönemlerine ait sonuçlar mevcut değildir. Bölgesel ortalama, yalnızca 2019 yılından itibaren karşılaştırılabilir verilere sahip ülkeleri içermektedir. 

Bütçe tercihleri konusunda kamuoyunun bilgi paylaşımına olanak sağlayan resmi ortamlar nadirdir

Bölge genelinde, kamu katılımı fırsatları sınırlı ve düzensiz olup, genellikle yasalara dayalı rutin uygulamalar yerine pilot projeler veya ara sıra yapılan girişimler şeklinde gerçekleşmektedir. Katılımın olduğu durumlarda, bu katılım büyük ölçüde bütçe hazırlığının ilk aşamalarıyla sınırlı kalmaktadır. Bölgedeki değerlendirilen ülkelerin hiçbirinde, kamuoyunun bütçe uygulaması sırasında yani, hükümetlerin ödenekleri yeniden tahsis ettiği, gecikmeleri yönettiği ve hizmet sunumundaki sorunlara yanıt verdiği aşamada görüş bildirmesine imkan tanıyan resmi bir mekanizma bulunmamaktadır. Yasama organları ve ulusal denetim kurumları benzer sayıda katılım fırsatı sunmaktadır; ancak denetim kurumları tarafından sunulanlar genellikle biraz daha kapsayıcı olmaktadır. Yasama sürecine katılım genellikle daha sınırlı diyalog imkanları sunan resmi kamu oturumlarıyla sınırlıdır; yalnızca Kosova, geleneksel olarak dışlanan toplulukları da kapsayan bir katılım mekanizması sağlamaktadır. Sonuç olarak, kamu kaynaklarının gerçek sonuçlara dönüşüp dönüşmeyeceğini doğrudan etkileyen kararlardan topluluklar büyük ölçüde dışlanmaktadır.

OBS 2025’te bütçe döngüsü genelinde katılım mekanizmaları belirgin şekilde yetersizdir

OBS 2025 kapsamında bütçe döngüsü boyunca katılım mekanizmasına sahip Batı Balkanlar’daki ülkeler ve Türkiye. 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı. 

Resmi yetkilere rağmen, gözetim, uygulamada zayıftır

Ülkelerin çoğu, OBS 2019’dan bu yana Gözetim puanlarında sınırlı düzeyde değişim göstermektedir

Batı Balkanlar ve Türkiye’de OBS 2019 ve OBS 2025 bütçe Gözetimi puanlarının karşılaştırılması. İlgili yılın puanını görmek için bir noktanın üzerine gelin. 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı • Not: Karadağ ve Kosova sırasıyla 2023 ve 2025 yıllarında ilk kez değerlendirilmiştir ve bu nedenle önceki anket dönemlerine ait sonuçlar mevcut değildir. Bölgesel ortalama, yalnızca 2019 yılından itibaren karşılaştırılabilir verilere sahip ülkeleri içermektedir. 

Resmi yetkilere rağmen, gözetim, uygulamada zayıftır

Ulusal denetim ofisleri ve parlamentolar kağıt üzerinde yetkilere sahip olsalar da, yürütmenin hakimiyeti, siyasi kutuplaşma ve diğer zorluklar nedeniyle pratikte zayıf kalmaktadırlar. Denetçiler teknik açıdan yetkindir, güçlü yasal yetkilere sahiptir ve kamu harcamalarının büyük bir bölümünü kapsayan raporları düzenli olarak yayınlarlar. Ancak, gözetimleri genellikle raporlama aşamasında kalmaktadır.

Yalnızca Kosova’da yürütme organının denetim önerilerinin uygulanmasını takip etmesi ve raporlaması için net bir sistem bulunmaktadır. Kuzey Makedonya ve Karadağ, bazı tavsiyeler hakkında rapor verirken, Arnavutluk, Bosna Hersek, Sırbistan ve Türkiye’de sistematik yürütme raporlaması tamamen eksiktir.

Denetim takip raporlaması, yüksek denetim kurumları ve yasama organları arasında yaygındır, ancak yürütme organları arasında yoktur

Kuruma ve raporlama düzeyine göre denetim önerileri veya bulgularına yönelik alınan önlemler hakkında rapor yayınlayan ülke sayısı (yedi ülke arasından) 

Kaynak: Açık Bütçe Anketi 2025, Uluslararası Bütçe Ortaklığı. 

Sonuç olarak, çoğu zaman yolsuzluk risklerini azaltmayı, harcama verimliliğini artırmayı veya mali yönetimi güçlendirmeyi amaçlayan denetim tavsiyeleri dikkate alınmamaktadır. Denetim bulguları somut bir eyleme yol açmadığında, gözetim caydırıcı etkisini kaybeder ve kamu güveni azalır.

Bölgede bütçe sorumluluğunu güçlendirmenin yolları

Önümüzdeki fırsat, hesap verebilirlik açığını kapatmaktır. Kararlarını açık bir şekilde açıklayan, gözetimin somut sonuçlara yol açmasını sağlayan ve kamu katılımı için gerçek fırsatlar oluşturan bölge hükümetleri, AB’ye katılım sürecinde reform yeterliliklerini güçlendirecektir. Ayrıca, harcama, yatırım ve mali sürdürülebilirliğe ilişkin zor kararların daha kolay yönetilmesini sağlayacak türde bir kamu güveni inşa edeceklerdir. IBP aşağıdaki eylemleri önermektedir:

Transparency

Şeffaflık

Amaç

Bütçe uygulaması sırasında hesap verebilirliği görünür kılmak

Öneriler

1

Yürütme organları, sadece güncellenmiş bütçe tahminlerini değil, harcama planlarının neden değiştiğini açıklayan Yıl Ortası İncelemeleri yayınlamalıdır. Raporlar, makroekonomik koşullar ve varsayımlara ilişkin güncel tahminleri, sapmalarla ilgili açıklamaları ve ortaya çıkan riskler hakkındaki değerlendirmeleri içermelidir. Hükümetler, kamu geri bildirimi için bilgileri daha erişilebilir kılmak amacıyla bütçe döngüsü boyunca Vatandaş Bütçelerinin erişilebilirliğini de artırmalıdır.

2

Yürütme organları, bütçe uygulamasındaki değişikliklerin sağlık, eğitim ve altyapı gibi insanların önem verdiği hizmetleri nasıl etkileyeceğini ve temel hizmetlere toplumların erişiminin sürdürülebilmesi için hükümetin ne yapmayı planladığını açıklamalıdır.

3

Maliye bakanlıkları, toplulukların sorular yöneltebilmesi ve planlandığı şekilde kamu hizmetlerinden faydalanıp faydalanmadıklarına ilişkin geri bildirimde bulunabilmesi için bütçe uygulamasına yönelik kamu katılım mekanizmaları geliştirmelidir.

İyi uygulamalar

Açık bütçe uygulaması

Bütçe uygulamasına ilişkin ortaya çıkan iyi uygulamalardan biri, harcama verilerini daha anlaşılır hale getirmek için hem hükümetlerin hem de sivil toplumun etkileşimli çevrimiçi platformlar kullanmasıdır. Kuzey Makedonya’da hükümetin Açık Finans portalı, kullanıcıların yıl boyunca kamu harcamalarına ilişkin verilere erişmelerini sağlayarak paranın bakanlıklara, programlara, tedarikçilere ve yerel yönetimlere nasıl aktığını göstermektedir. Portal ayda iki kez güncellenmekte ve kullanıcıların bilgileri açık formatlarda indirmesine olanak tanımaktadır. Diğer ülkelerde ise sivil toplum kuruluşları, karmaşık hükümet verilerini erişilebilir web tabanlı araçlara dönüştürerek bilgiye kamu erişimini genişletmektedir. Karadağ’da Institute Alternative’in Moj Novac portalı, bütçe uygulama verilerini açık görsellerle sunarak kamu harcamalarının daha kolay takip edilmesini sağlamaktadır. Benzer şekilde, Kosova’da GAP Institute How Does the State Spend Our Money? (Devlet Paramızı Nasıl Harcıyor?) platformu, kullanıcıların kurumlar genelindeki bütçe ödeneklerini ve harcamalarını incelemelerine olanak tanıyarak, planların gerçek harcamalarla nasıl karşılaştırıldığını görmelerine yardımcı olmaktadır. Bu örnekler birlikte değerlendirildiğinde, uygulama verilerinin daha iyi sunulmasının bütçeleri nasıl daha şeffaf, kullanılabilir ve günlük konularla daha ilgili hale getirebileceğini göstermektedir.

Participation

Katılım

Amaç

Temel bütçe kararları üzerinde kamu katılımına ve etkisine imkan tanıyan alanlar oluşturmak

Öneriler

1

Hükümetler, katılım mekanizmalarını pilot uygulamalara veya geçici girişimlere dayanmak yerine, yasa veya düzenlemelerle de güvence altına alarak yıllık bütçe döngüsü boyunca düzenli bir uygulama haline getirmelidir.

2

Hükümetler, katılım süreçlerini, harcama önceliklerinin belirlenmesi, uygulamadaki sorunların gözden geçirilmesi veya denetim konularının seçilmesi gibi mali politikalar ve bütçelerle ilgili aldıkları somut kararlara bağlamalıdır.

3

Hükümetler ve gözetim kurumları, bütçe uygulamasının farklı ihtiyaçlarını yansıtmasını sağlamak için, kamu katılım fırsatlarının, özellikle etnik azınlıklar, kadınlar ve engelliler gibi çeşitli toplulukların katılımını teşvik etmesini sağlamalıdır.

4

Hükümetler, kamuoyunun görüşlerinin nasıl kullanıldığını ve belirli önerilerin neden kabul edildiğini veya reddedildiğini açıklayarak kamuoyuyla olan geri bildirim döngüsünü tamamlamalıdır.

İyi uygulamalar

Açık kamuoyu katılımı

Kosova, belediye düzeyindeki istişareleri ulusal bütçe planlamasına bağlayan, yasal olarak zorunlu kılınmış aşağıdan yukarıya bir süreç aracılığıyla bütçe hazırlama aşamasında kamu katılımını güçlendirmiştir. Kamu Mali Yönetimi Kanunu uyarınca ve ulusal bütçe takvimi çerçevesinde, belediyeler onaylanmış bütçe tekliflerini Maliye, Çalışma ve Transferler Bakanlığı’na sunmadan önce kamuya açık bütçe oturumları ve istişareler düzenlemekle yükümlüdür. Belediyelerin, ulusal elektronik danışma platformunda ve belediye kanallarında danışma duyurularını, toplantı takvimlerini, tutanakları ve kamuoyu görüşlerinin özetlerini yayınlamaları zorunludur. Vatandaşlar ayrıca görüşlerini doğrudan ulusal e-platform üzerinden de iletebilirler. Belirli gruplara yönelik erişim yasal olarak zorunlu olmasa da, bazı belediyeler kadınlar, gençler, azınlık toplulukları ve engelli bireylerle etkileşim kurmak amacıyla özel oturumlar düzenlemekte, bazıları da katılımcı ve toplumsal cinsiyete duyarlı bütçeleme yaklaşımlarını uygulamaya başlamaktadır. Oturumların derinliği değişkenlik gösterebilse de, Kosova’nın çerçevesi, kamu katılımının hukuk ve bilinçli bütçe süreçleri aracılığıyla nasıl resmi olarak yapılandırılabileceğini, belgelendirilebileceğini ve bütçe hazırlama sürecine nasıl bağlanabileceğini göstermektedir.

Oversight

Gözetim

Amaç

Gözetimin somut eyleme dönüşmesini sağlamak

Öneriler

1

Yürütme organları, tüm denetim önerilerine yanıt olarak alınan önlemleri takip etmek için açık ve net raporlar yayınlamalıdır.

2

Parlamentolar denetim bulgularına ilişkin takip oturumları düzenlemeli ve hükümetin denetimlere verdiği yanıtları kamuoyuna açık bir şekilde takip etmelidir. Denetçileri, yasama organlarını ve kamuoyunu bir araya getirmek, denetim raporlarını gerçek bir hesap verebilirliğe dönüştürebilir.

3

Denetim kurumları, denetim programlarına ve ilgili durumlarda denetim soruşturmalarına kamuoyunun katılımını sağlamak amacıyla halkla etkileşimi genişletmelidir.

İyi uygulamalar

Denetimlerin yasama organı tarafından gözetimi

Karadağ, bir yasama komitesinin denetim raporlarını zamanında inceleyip bulgularını yayımladığı az sayıdaki örnekten biri olarak öne çıkmaktadır. Denetçiler ve yasama organları arasındaki kurumsal bağ, güvenilirliği güçlendirir ve bulguların önemli olduğunu gösterir. Henüz kapsamlı olmasa da, bu tür uygulamalar gözetimin biçimsel bir süreç olmaktan çıkıp sonuç doğuran bir yapıya nasıl evrilebileceğini göstermektedir.

Denetim planlarına kamuoyunun katılımı

Bosna-Hersek’te denetim kurumu, kamuoyunun denetim konuları önermesine olanak tanıyan resmi bir mekanizma sürdürmektedir. Kuzey Makedonya’da denetim kurumu yalnızca görüş toplamakla kalmaz, aynı zamanda kamuoyunun önerilerinin planlanan denetim programını nasıl etkilediğine dair geri bildirim de sunar. Henüz sınırlı olsa da, bu uygulamalar, denetim bulgularının etkin bir şekilde takip edilmesiyle bağlantılı olarak katılımın, kamu kurumlarının dinlediğine ve kamu yararına hareket ettiğine dair güveni nasıl güçlendirebileceğini göstermektedir.

Bütçe sürecinde yurttaşların katılımı

Batı Balkanlar ve Türkiye’de sivil toplum grupları, mevcut bütçe verilerinden giderek daha fazla yararlanarak topluluklar için önemli olan konularda katılım sağlamakta ve savunuculuk yapmaktadır ve zorunlu ödünler gerektiren tercihlere rağmen, kamu harcamalarındaki önceliklerin bütçe sürecine yansıtılmasını sağlamaya çalışmaktadır. Bu çabalar, açık bütçeleme uygulamalarının potansiyelini ortaya koymakta olup, insanlar kamu kaynaklarına ilişkin kararlara etki edebildiğinde, hükümetler kaynakların nasıl yönetildiğine dair kamu güvenini artırabilir.

Bir sivil toplum grubunun bütçe analizi ve savunuculuk çalışmaları, sağlık sektörüne ayrılan fonların artırılmasına yardımcı olmuştur

Together for Life, hem tahsisleri hem de fiili harcamaları içerecek şekilde ülkenin sağlık sektörü bütçesinin hasta ihtiyaçlarına ne ölçüde yanıt verdiğini değerlendirmek ve Arnavutluk’un sağlık sektöründeki harcamalarının bölgesel emsallerine kıyasla görece düşük olmasına dikkat çekmek amacıyla bütçeyi birkaç yıl boyunca analiz ve takip etmiştir. Savunuculukları sayesinde, sağlık sektörüne ayrılan bütçe 2024’te GSYH’nin %2,9’u seviyesindeyken bugün GSYH’nin %3,2’sine yükselmiştir. Sağlık Bakanlığı’nın hastanelerde ve toplum merkezlerinde ruh sağlığı hizmetleri için bütçeyi artırması yönünde başarılı bir savunuculuk gerçekleştirmişlerdir. Ayrıca, hasta hakları savunucuları, Ayrımcılıkla Mücadele Komiseri ve diğer paydaşlarla birlikte çalışarak işitme cihazlarının çocuklar için sağlık bütçesine dahil edilmesini savunmuşlardır; bu da sivil toplum gruplarının, bütçelerin politika tartışmalarında yeterince temsil edilmeyen kesimlerin ihtiyaçlarına yanıt vermesini sağlamada oynayabileceği önemli rolü vurgulamaktadır.

Haberin tamamını buradan görüntüleyin

Center for Research and Policymaking (Araştırma ve PolitikaYapma Merkezi), Kuzey Makedonya’da ulusal ve yerel düzeyde kamu fonlarının kadınların farklı ihtiyaçlarını karşılamak üzere toplanıp harcanıp harcanmadığını izlemek için cinsiyete duyarlı bütçelemeden yararlanmaktadır. Gender Budget Watchdog Network (Cinsiyet Odaklı Bütçe Gözlem Ağı) aracılığıyla, bölge genelinde cinsiyete duyarlı bütçelemenin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaları da kolaylaştırmaktadırlar. Son dönemdeki önemli bir dönüm noktası olan, kadın hijyen ürünlerine uygulanan Katma Değer Vergisi’nin (KDV) düşürülmesi yönündeki başarılı savunuculuk çalışmaları, kamuoyunun katılımının nasıl daha adil politika oluşturulmasına yol açabileceğini göstermektedir.

Haberin tamamını buradan görüntüleyin

Türkiye Ekonomik Politika Araştırma Vakfı (TEPAV), Türkiye’deki eğitim sektörüne yapılan yetersiz yatırıma dikkat çekmektedir. Nüfus artışı ve mülteci akışındaki artışa rağmen Türkiye’nin eğitim bütçesindeki düşüşü (son on yılda toplam bütçenin %20’sinden %14’üne geriledi) takip edip gündeme taşımışlar ve bölgesel eşitsizlikleri, kız çocuklarının düşük katılım oranlarını, sınırlı okul öncesi eğitim erişimini ve diğer zorlukları ortaya koymuşlardır. Hükümet ile sivil toplum arasında bir köprü olarak sahip oldukları benzersiz rolü kullanarak, kamu eğitimi önceliklerinin ve bütçelerinin belirlenmesinde daha geniş kamu katılımı için alanı genişletmektedirler.

Haberin tamamını görüntüleyin

Transparency International Serbia gibi gruplar, daha fazla hesap verebilirlik reformu için savunuculuk yapmaktadır. Kamu alımlarının izlenmesinden Devlet İktisadi Teşebbüslerin gözetimine kadar kamu finansı konularında çalışan sivil toplum kuruluşlarından oluşan giderek büyüyen yerel bir ağı koordine etmektedirler. EU Konvent gibi gruplarla birlikte, Belgrade EXPO 2027 gibi büyük altyapı projelerinde hükümetin rekabetçi ihale süreçlerine uyması için savunuculuk yapmaktadırlar.

View the full story here

Açık Bütçe Anketi Ortakları

Institute of Public and Private Policies (IP3)

Fondacija “Centar za zastupanje građanskih interesa” (“Public Interest Advocacy Center”)

Institute Alternativa

Center for Economic Analyses

Transparency Serbia

Turkish Economic and Social Studies Foundation (TESEV)

Yazar

Nermin Kujovic

Kıdemli Program Sorumlusu (TTAN Batı Balkanlar)
Katkıda Bulunanlar

Sally Torbert

Küresel Politika ve Araştırma Lideri

Lilianna Ziedins

Program Asistanı

David Robins

Açık Bütçe Anketi Yöneticisi

Cynthia Romero

Stratejik İlişkiler Kıdemli Direktörü

Laura Castillo Cabral

Açık Bütçe Anketi Program Sorumlusu

Rajan Zaveri

Hikaye Anlatıcısı / Kıdemli İçerik Stratejisti
Veri görselleştirme ve Tasarım

Sign up for our Newsletter

Be the first to learn about our events and keep up to date by subscribing to our newsletter.